Pliprofundiĝoj

  • La araba lingvo, hodiaŭ

    Giulio Soravia instruas la arabajn lingvon kaj literaturon ĉe la Universitato de Bolonjo. Lingvisto, li interesiĝis pri Sudorienta Azio (precipe Indonezio, kie li kompletigis multajn esplorojn), pri Orienta Afriko (Somalio, kie li instruis dum tri sesmonatoj) kaj pri la lingvo...

Joomla! Україна

Nynorsk kaj Bokmål: diferencoj kaj evoluiĝo de la oficialaj lingvoj de Norvegujo

Skribita de Redazione.

Otto Prytz estas norvega emerita profesoro de hispana lingvo en la Universitato de Oslo (1978-2005 )

 

MR: Kial Norvegujo bezonis du lingvojn?
 

Pro historiaj kialoj: kiam Norvegujo sendependiĝis de Danujo en 1814, la skriba lingvo de Norvegujo estis la dana, parenca al la norvega, sed apenaŭ komprenebla por la norvegaj kamparanoj. La laboro por starigi propran norvegan skriban lingvon okazis laŭ du malsamaj linioj. Unu estis la kompilado de Nynorsk surbaze de la norvegaj dialektoj; la alia estis laŭgrada norvegigo de la dana, el kiu rezultis la nuna Bokmål. Okazis reciproka alproksimigo inter la du lingvoj, kaj nun oni prefere parolas pri du "lingvoformoj", ol pri du apartaj lingvoj.

Pluraj danaj oficistoj senditaj en Norvegion, fondis familion kaj konstante ekloĝis tie. Ili parolis la danan, sed kun norvega prononco. La samon sendube faris ankaŭ norvegoj revenintaj post studado en Danio. Kaj kiam kamparaj homoj voĉlegis el la Biblio, ili tion faris en la dana, sed kun norvega prononco. Ĉi tiu lingvo originanta en la dana, poste ricevis la nomon Rigsmaal [ríksmo:l], laŭ nuna ortografio riksmål (regna lingvo), kaj ankoraŭ pli poste bokmål [bú:kmo:l] (libro-lingvo).

Nynorsk kompilitas meze de la 19a jarcento, bazita sur la norvegaj dialektoj, precipe la kamparaj. Ĝia planinto estis Ivar Aasen, kiu en 1848 publikigis la libron Det norske Folkesprogs Grammatik [de noŝke fólkespro:ks gramatík] (gramatiko de la norvega popollingvo), reviziitan kiel Norsk Grammatik [noŝk gramatik] (norvega gramatiko) 1864. En 1850 aperis Ordbog over det norske Folkesprog [ú:rbu:k ó:ver de nóŝke fólkespro:k] (vortaro pri la norvega popollingvo), de pli ol 25.000 vortoj, reviziita kiel Norsk Ordbog [noŝk ú:rbu:k] (norvega vortaro) 1873. La unuaj ekzemplaj tekstoj en landsmål [lán(d)smo:l] aperis en Prøver af Landsmaalet i Norge [pró:ver av lán(d)smo:le i nórge] (specimenoj de la kampara lingvo de Norvegujo) en 1853. La termino landsmål, kiun iuj norvegoj povus kompreni kiel "tutlanda lingvo", origine estis intencita por signifi "kampara lingvo", kontraste al urba.

La homo kiu parolis la Absoluton: memoraĵo pri Alessandro Bausani

Skribita de Simone Zoppellaro.

En ĉi tiu jaro 2013, kiu baldaŭ fermiĝos, estis la 25-a datreveno de la forpaso de eminenta itala samideano, Alessandro Bausani. Mi volus, per ĉi tiu eta artikolo, omaĝi al la mondfama orientalisto, al la esperantisto, kaj al la homo. Jes, ankaŭ al la homo Bausani, ĉar – kvankam mi neniam renkontis lin (mi estis okjara infano, kiam li forpasis) – lian humanecon kaj pasion travidigis liaj verkoj tiel klare, ke oni devas senĉese kaj nepre trafi ilin. Kaj en tio konsistas eble lia vera specifeco, la karakterizaĵo, kiu plej apartigas lin disde multe da liaj kolegoj; liaj orientaj studoj kondukis lin, nehazarde, al spirita itinero, kiu igis lin aliĝi al tiu bahaa kredo, kiu akompanis lin ĝis la fino.

La romaa popolo inter integriĝo kaj dialektaj diferencoj

Skribita de Massimo Ripani.

Giulio Soravia instruas la arabajn lingvon kaj literaturon ĉe la Universitato de Bolonjo, post diversaj aliaj spertoj en Italujo kaj eksterlande. Lingvisto, li interesiĝis pri Sudorienta Azio (precipe Indonezio, kie li kompletigis multajn esplorojn), pri Orienta Afriko (Somalujo, kie li instruis dum tri sesmonataj studperiodoj) kaj pri la lingvo kaj la kulturo de la ciganoj en Eŭropo. Li publikigis pli ol 200 artikolojn kaj librojn pri diversaj temoj.

Al li ni demandis, ĉu la integriĝo de romaaj grupoj povas ankaŭ starti el agnosko de lingva minoritato kaj, de la lingva vidpunkto, ĉu eblas paroli pri lingvoj aŭ ciganaj dialektoj. Ĉu ni povas paroli pri granda transnacia komunumo?

La plej grava problemo estas akcepti la principon, ke la ciganoj estas minoritato kun sia propra lingvo kaj kulturo. La antaŭjuĝoj, kiuj subpremas tiun popolon ne favoras tian vidpunkton. La agnosko konkretiĝis, sed sen grandaj konsekvencoj. Cetere, kiuj povus esti interesitaj en tiu ĉi lingvo krom la erudiciuloj kaj la laboristoj sociaj kaj interkulturaj?

La lingvo romanes estas lingvo en la senco, ke la fonto estas komuna kaj la strukturo estas evidente la sama, sed kun tre evidentaj dialektaj diferencoj. La diversaj dialektoj formas lingvan kontinuaĵon, kies estremaj flankoj ne estas reciproke interkompreneblaj, ĉar ekzemple abruca cigano* kunhavas bazon kun dekoj aux centoj da komunaj vortoj, parte prononcataj kun grandaj diferencoj, sed ĉefe ĝi uzas centojn de aliaj vortoj prunteprenitaj el aliaj lingvoj, ne nepre la samaj, kaj la gramatiko mem ŝanĝiĝis. Tio, kio laŭ abrucano estas "mi scipovas paroli romanese", li tradukos šti vakkerave romanése”; cigano el Bosnio diros “sti rakéru po romane”, kaj Havato** "sti rakeru iom roma" kaj Kalderaŝo*** “šaj dav duma romanès”.

La internaci-nivela intelektularo komencis "kreadon" de komuna norma lingvo ekde la unuaj kongresoj (mi ĉeestis la duan en Ĝenevo en la jaroj '70) sed senrezulte.

Tion mi rakontas en la libroj, kiujn mi prizorgis, Zingaro vuol dire Rom (“Cigano signifas Rom“) kaj e Manuale di lingua romani (“Manlibro de cigana lingvo“, ambaŭ eldonitaj de Bonomo kaj la unua havas vastan bibliografion) kaj Dialetti degli zingari italiani (“Dialektoj de la ciganoj italaj“, eldonejo Pacini, Pisa).

 

* Ciganoj alvenis en Abruco post la batalo de Kosovo (1382), integriĝis kaj nun estas la plej aktiva komunumo, ekonomie.

** Havatoj estas kroat-devenaj romaoj kaj plejparte alvenis en Italujo post la fino de dua mondmilito kaj ricevis italan civitanecon.

*** Kalderaŝoj estas subgrupo ene de la romaa popolo. Ili ĉefe loĝas en Rumanujo. 

P. Busa, pioniro de komputa lingvistiko*

Skribita de Massimo Ripani, tradukis Luigia Oberrauch Madella.

Busa Mini

MR: Inter la nomoj de personoj kiuj lasis markon en la historio de informadiko estas tiu de religiulo, patro Busa. Kun prof. Federiko Gobbo, docento pri Lingvistiko kaj Lingvo-Planado de la Universitato de Torino kaj, en la pasinteco, docento pri filozofio de informadiko en la Universitato de Insubria (Varese-Komo, Italio), ni ekkonas la figuron de tiu fakulo.

FG: P. Busa estas escepta homo, en la senco, ke kompare kun la tempoj, dum kiuj li eklaboris per komputiloj, li estis pioniro en ĉiu senco, aparte rilate al la perkomputila traktado de homaj lingvoj ne nur en Italio sed ĉie ajn. Jam en sia tezo de 1946, unu jaron post la fino de la Dua Mondmilito, estis skizinta metodon por fari akuratan ekzamenon de la vortprovizo de Tomaso de Akvino. Tiu ekzameno postulis tre precizan laboron sed ankaŭ la kontrolon de ĉiuj aperoj de la vortoj, kiujn oni permane estus povinta fari nur ene de multaj jaroj. Do li havis intereson pri tiuj ĉi maŝinoj kiuj tiam estis absolute novaj, konsideritaj aferoj de militistoj - la komputiloj estis armilaroj, esence, kiuj ebligis al la aliancanoj venki la militon kontraŭ la fortoj de la akso. Ili ne estis komune uzitaj, sed li vidis en ili tiujn ĉi potencialojn.
En 1949, tri jarojn poste, li estis en Nov-Jorko por renkonti Thomas J. Watson Sr, la prezidanton de IBM. Li rakontis al li pri sia projekto kaj la usona manaĝero konsentis. IBM volis akrediti sin en tiuj jaroj. Ĝi estis iĝanta la ĉefa firmao de informadiko kaj opiniis ke verŝajne la laboro de Patro Busa estis laboro kies metodon kaj datumojn li mem konstruis.

La siriaj rifuĝintoj en la Respubliko de Armenujo: memoro, integriĝaj ŝancoj kaj novaj lingvaj defioj

Skribita de Simone Zoppellaro.

Dum la lastaj monatoj en la stratoj de Erevano, ĉefurbo de la kaŭkaza respubliko, oni vidas ofte neuzatajn cifer-platojn kun arabaj skribsignoj. Ne estas tamen la kutimaj maŝinoj de iranaj turistoj, kiuj venis viziti la landon, aŭ eble vojaĝas al Kartvelujo, por kelkaj tagoj de ripozo ĉe la Nigra Maro. La nomoj sur tiuj platoj (Alepo, Damasko...) parolas pri tiu, kiu estas eble la plej granda tragedio de niaj jaroj: la milito en Sirio. Multaj modeloj estas sufiĉe novaj BMW aŭ Mecedes, kiuj parolas pri la ekonomia prospero, kiun antaŭ la milito ĝuis signifa parto de la armena komunumo en Sirio, minoritato el kiu devenas preskaŭ ĉiuj rifuĝintoj, kiuj hodiaŭ ĉeestas en Armenujo.

Oni taksas, ke el proksimume 100.000 armenoj en Sirio antaŭ la komenco de la konflikto, pli ol 80 procento vivis en Alepo, tria kristana urbo de la araba mondo post Kairo kaj Bejruto. Aliaj centroj estas, inter aliaj, Damasko, Dair az-Zaŭr, Latakio kaj Kesab. Grandparte posteuloj de la supervivintoj al la armena genocido de 1915, la armenoj kapablis adaptiĝi kaj ofte distingiĝi dum la diversaj periodoj de la siria dudeka jarcento, de la franca protektorato al la sendependeco, ĝis la reĝimo de la familio al-Asad.

La araba lingvo, hodiaŭ

Skribita de Massimo Ripani, tradukis Luigia Oberrauch Madella.

Giulio Soravia instruas la arabajn lingvon kaj literaturon ĉe la Universitato de Bolonjo. Lingvisto, li interesiĝis pri Sudorienta Azio (precipe Indonezio, kie li kompletigis multajn esplorojn), pri Orienta Afriko (Somalio, kie li instruis dum tri sesmonatoj) kaj pri la lingvo kaj la kulturo de la ciganoj en Eŭropo.

 


MR: Ĉu la ekzisto de la klasika araba ne punas la evoluon de la lingvo?
GS: Evidente, la araba lingvo estas tre viva kaj ĝi alprenis funkciojn kaj uzojn kiuj igas ĝin unu el la plej gravaj lingvoj en la mondo. La dulingva sistemo, kiu daŭre ekzistas kiel reganta faktoro, ne malhelpis la evoluon de riĉega kaj moderna literaturo, en la senco ke temas pri literaturo kiu ne nur povas elteni la komparon kun ajna produktado en aliaj lingvoj, sed ĝi havas validecon kiu transpasas la lokan uzadon. Mi volas diri, la nuntempaj aŭtoroj estas altnivelaj kaj renkontas perfekte la guston de eĉ ne-arabaj legantoj. Tion pruvas la granda kaj kreskanta nombro de tradukoj, ankaŭ en la italan.
Eĉ la eseoj en diversaj kampoj spertis rapidan adapton ekzemple en la leksiko kaj en la varieco de interesaj sektoroj. Ĉi tio akompanita de tendenco globaligi temojn kaj perdo de siaj kulturaj inklinoj. Tio estas bonaĵo kaj malbonaĵo, sed mi ne dirus ke la lingvo suferis, ĉar la "klasika" sciis transformiĝis en ASM, tio estas Araba Standarda (norma) Moderna ankaŭ danke al la defio plu uzi la unuecan lingvon vidalvide al la diversaj "dialektoj" parola kaj neformala (ne skribita).
Restas la fakto, ke granda parto de la araba mondo havas scion iom proksimuman pri la norma skriba araba lingvo , sed tio ne estas miskvalito de la edukaj politikoj de la diversaj landoj. La avantaĝo de komuna lingvo superas la difektojn kiuj ne leviĝus en la ĉeesto de granda aprezo de la studo de la moderna lingvo kaj de lernantigo, kiu en multaj landoj malabundas.
Ne mankas la "disidentaj" voĉoj: mi dirus, ke indas legi la libron de la egipta Cherif Choubachy, “La sabro kaj la komo”, eldonita en la itala fare de ObarraO de Milano. La subtitolo estas jam rivelanto: Ĉu la lingvo de la Korano estas la fonto de la araba malbono? kie estas diskutita detale kaj fake - kelkfoje kun kelka neprecizeco aŭ iu naiveco, perdonebla - la tuta afero. La aŭtoro asertas ke la malfruiĝo de la araba mondo, por resumi, simpligante la temon, estas ŝuldita al la fakto ke la lernejo devas perdi tempon por instrui la lingvon kaj ke la pezo de la tradicio sufokas pli rapidan kaj malpli engaĝan uzon de la lingvo. Kompreneble estas vere, ke la araba estis viktimo de esti la dia lingvo kaj sekve netuŝebla, sed fakte formaligi la uzon de dialektoj diserigus la araban mondon kaj tio ĉi havus politikajn kaj praktikajn sekvojn ne indiferentajn.
Estis cetere proponoj por literumada reformo kiu simpligus la uzojn de la lingvo alportante ĝin pli en la direkton de parolo: ekzemple, la akuzativo de la nedeterminataj nomoj (-an) kiu ne estas kutime prononcata en parolado, ankaŭ standardo bezonas “alifo-n”en la skriba lingvo kiu havas neniun valoron fonan. Forigi tiun ĉi “alifo-n” simpligus multajn aferojn. Aŭ en la parolaj formoj la duala inklinas malaperi tiel kiel la du inaj formoj de la dua kaj la tria persono plurala. Konformiĝi al la parolata lingvo ankaŭ en skribado iĝus ĝin pli faciluza lingvo. Sed ĝenerale la araba intelektularo malakceptas tion.

MR: La ĉinoj kun la Konfuceo-Instituto nun estas aktive apogantaj la instruadon de sia lingvo eksterlande. Kiuj institucioj havas la saman funkcion koncerne la araban lingvon?
GS : Al mi ne rezultas ke en la araba mondo institutoj agas sammaniere kiel la Konfucea Instituto (aŭ alia tipo kiel ekzemple Goethe Institut, British Council, Centres Culturels Français aŭ eble Dante Alighieri), sed estas multaj iniciatoj por instruado de la araba lingvo al ne-denaskaj parolantoj en pluraj landoj. Unu el la plej malnovaj kaj agnoskitaj estas la Instituto Bourguiba en Tunizo , en Egiptujo aldone al la tre efika fako de la itala lingvo ĉe la Universitato de Ain Shams (direktoro Rabie Salama) ekzistas multegaj ŝancoj lerni per kursoj, tiel ankaŭ en Maroko , Jordanio (kie ĉe la Universitato de Al Bait ekzistas eĉ departemento pri la itala lingvo), en Jemeno. En Sirio ekzistis ankaŭ bonegaj kursoj sed la nuna situacio ... Lastatempe, la Saŭda registaro laboras por propagandi la studon de la araba lingvo financante multajn universitatojn precipe en Usono - eble eĉ Bolonjon en la estonteco. Kompreneble en pluraj landoj ekzistas universitatoj kaj akademioj, kiuj telekontrolas la uzon de la lingvo (Egiptio , Sirio , Maroko) .
 

UEA fariĝis la oficiala sponsoro de Amikumu

Skribita de Redazione.

Amikumu M
Post diversaj diskutoj kaj intertraktoj, la Estraro de UEA decidis apogi la novan retan projekton Amikumu. UEA estas nun ĝia Oficiala Sponsoro. La projekto celas krei kaj evoluigi programeton (aplikaĵon) por poŝtelefonoj, kiu ebligas al parolantoj de elektita lingvo trovi samlingvanojn en sia proksimeco.
 
"La utileco de tia aplikaĵo por esperantistoj estas klara," komentis Mark Fettes, la Prezidanto de UEA. "Iusence ĝi estas ĝisdatigo de la plej malnova servo de UEA, la Delegita Reto, kiu same celis plifaciligi kontaktojn inter homoj dum vojaĝoj aŭ pri komunaj interesoj."
 
La programistoj de Amikumu estas du el la plej konataj retaj aktivuloj de la interreta generacio: Ĉuck Smith, elektita kiel Esperantisto de la Jaro 2015, kaj Evildea (Riĉard Delamore), la plej spektata Esperanto-filmisto ĉe JuTubo.
 
"Amikumu ne nur celas esperantistojn," klarigas Evildea. "Ĝi celas parolantojn de ĉiuj el la 7.000+ mondaj lingvoj (inkluzive 100+ signolingvojn). Tio signifas, ke Amikumu servos kaj esperantistojn kaj neesperantistojn egale. Ekzemple, se vi parolas la ĉinan kaj interesas vin kudrado, vi povos uzi Amikumu por trovi proksimulojn, kiuj parolas la ĉinan kaj ankaŭ havas la saman hobion."
 
Antau du semajnoj, la skipo de Amikumu lanĉis monkolekton per la retejo Kickstarter, kiu jam alportis pli ol €25.000. La sukceso de la monkolekto grandparte fontas de tio, ke ĝi furoras inter ne nur esperantistoj sed ankaŭ poliglotoj, surduloj kaj parolantoj de minoritataj lingvoj.
 
"Ni ĝojas kunlabori en projekto, tiel konforma al la valoroj de la Manifesto de Prago," aldonis Fettes. "Ni ankaŭ tre dankas la diversajn donacintojn, kiuj same kiel ni decidis konrete subteni la skipon de Amikumu."

"La lingvovendejo" de Massimo Acciai

Skribita de Davide Zingone.

La Lingvovendejo

La Lingvovendejo, de Massimo Acciai (FEI, 2016), estas kolekto de dudek kvar rakontoj verkitaj en Esperanto. La libro unuarigarde prezentas certan homogenecon, esence pro la fakto, ke la rakontoj, kies longeco varias de malmultaj linioj ĝis kelkaj paĝoj, esprimas serion de komunaj karakterizoj. Antaŭ ĉio, la ĝenro fantasta. La aŭtoro (n. Florenco, 1975) doktoriĝis per disertado pri sciencfikcio, literatura ĝenro de kiu li estas amanto ekde ĉiam. La rakontoj, kiuj kelkfoje ĉerpas inspiron el aŭtobiografiaj spertoj, plezure palpebrubas al la verkoj de gravaj majstroj kiel Isaac Asimov kaj Aldous Huxley. Poste, oni tuj rimarkas la konstantan ĉeeston de la objekto libro, jen kiel kona elemento, jen kiel juvelujo kiu enfermas misterojn timigajn kaj scivolem-inspirajn samtempe, plej ofte kiel vivkunulo de la personoj, ĝis leviĝi, en kelkaj kazoj, al la rolo de vera protagonisto de la rakonto. En La Legantovendejo, ekzemple, la ĉefrolulo havas rilaton kvazaŭ seksan, certe voluptan kun la libro: "Simono ege frenezis pri la libroj. Maro da libroj, ja tiu estis la maro en kiun li ŝatis enprofundiĝi". Ne estas surprizo, pro tio, la posta subdivido de la libroj je novaj, t.e. virgaj, kaj uzitaj, t.e. malpuraj, ĉar impregnitaj per la vivo de la antaŭa posedanto. Rimarkindas, ke en ĉi tiu rakonto la rilato leganto-libro renversiĝas: fakte la libroj elektas siajn legantojn. Sed la vera gvidfadeno de la verko estas la stila ĉifro de la aŭtoro mem: per prozo klara kaj sen kromaj ornamaĵoj, per Esperanto flua kaj preciza, kelkfoje difektita de ia veniala italismo, Acciai preferas pli sugesti ol rakonti, pli encerbigi dubojn ol serĉi respondojn, dum la rakontado donas lokon al la filozofia medito, eĉ eskatologia, kiel en La Urbo, en 2084kaj en Memoraĵoj de evoluinta kvarmanulo. Ofte agado mankas, ne estas psikologia karakterizo de la personoj: estas centra, anstataŭe, la okazo kiu ebligas, ke la nekutimaĵoj, la eksterordinaraĵoj montriĝu, kiel en La aŭtoŝoseo aŭ en La viro kiu evitis la Morton. La rakonto, kiu donas la titolon al la kolekto, La lingvovendejo, estas gaja omaĝo al ĉiuj lingvoj, naturaj aŭ planitaj, vivantaj aŭ mortintaj. Rimarkindaj estas, aldone, la delikata Blua Luno, en kiu Kamila, infanino de malproksima estonto, demandas al sia patrino kio estas Luno, aŭskultinte la kanzonon Blue Moon; kaj la lerta uzo de la dialogoj en Vespermanĝo kun la diablo.

La ceteraj rakontoj, precipe la plej mallongaj, ŝajnas bedaŭrinde sterilaj kejloj: estas kelkaj taŭgaj ideoj, kiuj meritis pli profundan pritraktadon, kiel en Eraroj, sed preskaŭ ĉiam oni ricevas la impreson, ke ili estas simplaj sencelaj ekzerciĝoj pri verkado, kiel en La kafo aŭ en La perfekta momento, eble cerbumadoj tro intimaj por altiri la atenton de la leganto. Tiaj enmetoj verŝajne deprenas valoron al kolekto, kiu entute travidigas la kapablojn de aŭtoro, kiu povos donaci al ni pli lertaj beletraĵoj en la estonto. Ni certas pri tio.